بنیاد حفظ آثار و نشر ارزشهای دفاع مقدس

* تعريف شعر مربوط به جنگ
دوست ندارم شعر «مربوط به جنگ» را شعر «ضدجنگ» بنامم. چون معناى ضمنى اين نامگذارى «جنگ طلب» دانستن عناصر متعلق به «شعر جنگ» و «شعر دفاع مقدس» است. حال آن كه در حقيقت امر نگارنده به «جنگ طلب» بودن هيچ گروهى از اهل قلم ايمان و اعتقاد ندارد. بزرگترين ويژگى «شعر مربوط به جنگ» كه از دايره محافل خاص نخبگان پا بيرون نگذاشته، تأثيرپذيرى از شاعران و نويسندگان اروپايى است. شاعران و نويسندگانى كه بعد از جنگ هاى جهانى اول و دوم قلم به دست گرفتند و زشتى هاى جنگ و پيامدهاى شوم آن را در شعر و رمان به جهانيان عرضه كردند. بسيارى از اين شاعران و نويسندگان به كشورهايى تعلق داشتند كه حكومت هاى متبوعشان در برافروختن آتش جنگ و ساز كردن نواى تهاجم به همسايگان دور و نزديك پيشقدم بوده اند.
عناصر متعلق به «شعر مربوط به جنگ» طبق سنت ۱۰۰ ساله نويسندگان و شاعران نوطلب جهان سوم چشم به تقليد از هنرمندان اروپايى و احياناً امريكايى دوختند و در واكنش نشان دادن به جنگ و پيامدهاى آن به احساسات ملى ـ مذهبى توجهى نكردند و به دنباله روى ادبى ـ اجتماعى از «كمپ اديبان جهانى» تداومى تاريخى بخشيدند. شبى كه سازمان ملل و در واقع شوراى امنيت حكومت عراق را به عنوان متجاوز و آغازكننده جنگ به مردم جهان معرفى و محكوم كرد، يعنى همان شبى كه مردم ايران براى تكبير گفتن به پشت بام ها دعوت شدند، بسيارى از عناصر متعلق به «شعر مربوط به جنگ» دچار نوعى انفعال درونى شدند. يكى از اينان با تلفن به دوستى از دوستان نگارنده گفته بود: كاش ما هم از اول مثل مردم كوچه و بازار مقابل ارتش عراق موضع مى گرفتيم و شعر مى نوشتيم!
در اين گزيده «شعر مربوط به جنگ» از آنجا كه به لحاظ كمى و كيفى و نفوذ در ميان مخاطبان توفيقى حاصل نكرده، جايى را به خود اختصاص نداده است. اگر روزى قرار باشد اين گزيده جلد دومى داشته باشد ان شاءالله نقد و بررسى و نمونه هاى «شعر مربوط به جنگ» هم در آن جلد جايى خواهد داشت.

* تفاوت هاى شعر جنگ با شعر دفاع مقدس
پيش از آن كه فهرست وار به تفاوت هاى شعر جنگ با شعر دفاع مقدس بپردازم توجه دادن نسل جوان شاعران را به نكته اى مغفول واقع شده سخت سودمند مى دانم و آن نكته اين است كه برخلاف شايع از جنگ سرودن يا شعر جنگ گفتن كار ساده اى نيست. بويژه كه در گونه هاى ادبى ايران و ميراث ادبيات گذشته ـ به جز شاهنامه كه بخش اصلى رزم هاى آن به حوزه اساطير متعلق است ـ نمونه و الگويى ارزشمند از «شعر جنگ» وجود ندارد تا سرمشق معاصران قرار بگيرد. گفتم كه شعر جنگ گفتن كار ساده اى نيست و به عنوان دليل اين مدعا به اشعارى اشاره مى كنم كه برخى از شاعران نامدار معاصر به رسم موافقت و همراهى با ملت خويش در آن ايام ـ ايام جنگ ـ سروده اند. مرحوم مهدى اخوان ثالث در غزلى با مطلع:
گرچه مى بافند بهر شيرها زنجيرها
بگسلند آخر زهم زنجيرها را شيرها
با ته لهجه اى از شعوبى گرى ـ كه در طول تاريخ ويژگى صداى همه ايرانى هاى آزاده بوده و هست ـ مى نويسد:
عنترك صدام را با دار و دسته ى بزدلش
بر فراز دار رقصانيم با زنجيرها!
و يا خانم سيمين بهبهانى كه در غزل عاشقانه و ايضاً نوآورى هاى عروضى شهره خاص و عام است پس از پايان يكى از «عمليات»ها و به رسم همصدايى با هموطنان خويش شادمانه مى سرايد: حميد آزاد شد، آزاد شد!
حاصل كار ديگر شاعران نامى كه در اين عرصه طبع آزمايى كرده اند خيلى شاعرانه تر و درخشان تر از سروده هاى مرحوم اخوان ثالث و سركار خانم بهبهانى نيست.
|||
و اينك تفاوت هاى شعر جنگ با شعر دفاع مقدس. در اين بخش از آوردن نمونه خوددارى شده است به منظور پرهيز از اطناب. زيرا گزيده حاضر در اصل بر مبناى اين تقسيم بندى، تدوين يافته و در فصل «توضيحات» يا همان پاورقى شعرها به اين تفاوت ها در حضور نمونه، مكرر اشاره رفته است.
۱- شعر جنگ در وجه غالب خود، خودجوش و «بى غرض» است. بر شعر جنگ سايه «سكه» و «كنگره هاى سالانه» سنگينى نمى كند. شاعران شعر جنگ ـ خوب يا بد ـ هرچه سروده اند بدون تكلف و بدون توجه به «مأموريت هاى ادارى» بوده است. هيچ شاعرى در آن روزگار رباعى يا غزل نمى گفت تا «صداى دهه» خود باشد. اين زمان برخى از جوانان را مى بينيم كه با چاپ يك مجموعه و تحت عنوان «سخن ناشر» خود را «صداى غزل» يا «صداى رباعى» دهه خويش معرفى مى كنند!
۲- اعتراض و هوشيارى نسبت به كجروى هاى داخلى و روند زراندوزى فرصت طلبان و «تاجران خون» در شعر جنگ كمتر ديده مى شود. جنگ ـ على القاعده ـ مقوله اى است حماسى و هدف اصلى ـ پيروزى بر مهاجمان ـ براق تر از آن است تا به نگاه ها مجال ديدن دور و بر را بدهد. آن دسته از شاعرانى هم كه زهره اعتراض و شم دريافت كجروى ها را دارند، گفتنى هاى خود را به «پس از جنگ» موكول مى كنند و در آن اوضاع و احوال «صلاح» نمى بينند تا زبان به اعتراض بگشايند. برخلاف شعر جنگ، شعر دفاع مقدس كم و بيش از اين معنى سرشار است. شاعران به بهانه نجوا با شهيدان از رنگ پريدگى ارزش ها و كجروى هاى مرسوم گاه و بيگاه ـ تقليدى و ابتكارى ـ پرده برمى دارند.
۳- در شعر جنگ اسامى خاص مثل اسم افراد، اسم مناطق جنگى يا اسم جنگ افزارها نسبت به شعر دوره دفاع مقدس كمتر است. در شعر جنگ كمتر شاعرى براى قافيه كردن فى المثل ارتفاعات «كله قندى» و «دشت عباس» و «سومار» و «فكه» و... به انبان ذوقى خويش فشار مى آورد. اما همين معنى در شعر دفاع مقدس ـ بويژه اشعار سفارش داده شده توسط نهادهاى ذى ربط ـ يك محور اصلى براى مضمون تراشى و دامنه دار كردن سخن است. البته توجه ادارى و گزينشى به «سابقه جبهه» داشتن هم به اين امر دامن زده است. وقتى صرف «حضور در جبهه» يا گشت و گذار در «حول و حوش جبهه» ارزش شود نيروهايى كه چند صباحى در جبهه يا حوالى آن بوده اند پس از قطعنامه اين «سابقه» را بر سر دست مى گيرند بويژه آنهايى كه يكراست از جبهه به «سنگر فرهنگ» نقل مكان مى كنند و مى كوشند تا شاعر بودن را نيز ضميمه مابقى «افتخارات» خويش كنند؛ سروده هايى قرا عرضه مى دارند لبريز از اصطلاحات رايج در جبهه ها و اسامى مناطق و عمليات گوناگون و جنگ افزارهايى كه در شعر دست به دست مى گردند و كارآيى و بُرد مفيدشان روزبه روز كمتر و كمتر مى شود.
۴- در شعر جنگ، صنعت گرى يا ساده است و يا اصولاً كمتر به چشم مى آيد مگر در مورد شاعرانى كه پيش تر شاعرانگى طبع خويش را به ثبوت رسانيده اند. ذيل همين محور مى توان گفت كه خيال و عنصر پررمز و راز خيال انگيزى در شعر جنگ پيچيده نيست. چون واقعيت درشتناك جنگ از خيال شاعران رنگين تر است. اما در شعر دفاع مقدس مى توان گفت خيل شاعران جوان تر كه جنگ را از نزديك نديده اند و تصورشان از جنگ در گرو چند مستند تلويزيونى يا ويژه نامه مطبوعاتى است؛ به پر و پاى خيال مى پيچند. اين نسل گريزى از «تخيل» كردن جنگ ندارد و البته كار اين تخيل گاه به وادى هاى صعب العبور تكلف هم مى كشد.
۵- شعر جنگ، گاه به روايت رسمى و دولتى جنگ در برخى مقاطع بسنده مى كند و شبيه بيانيه هاى ستاد مشترك مى شود. البته گزيده حاضر از اين «بيانيه هاى منظوم» خالى است و اگر قرار بود جايى براى اشعارى از اين دست در اين گزيده يافت شود حجم كتاب به چندين برابر حجم فعلى مى رسيد. اما يكسره خالى بودن اين سروده ها از جوهره شعرى و رها كردن جانب «ادبى» مطلب به حذف اين سروده ها از اين مجموعه رأى مثبت داد. همين وفادارى به «روايت رسمى» جنگ و شايد ميل به نديدن تراژدى هاى حماسى، نقاط كورى را در شعر جنگ به وجود آورده است. حديث شكست نيروهاى خودى در برخى از «عمليات»ها مثل مراحلى چند از عمليات والفجر و نيز شكست در «فاو» و نظاير آن جايى در شعر جنگ ندارد. اما در شعر دفاع مقدس و گاه به همان مستمسك سخن گفتن با ارواح طيبه شهيدان اشاره هايى به هزيمت نيروهاى خودى در برخى از مراحل جنگ ديده مى شود.
۶- در شعر جنگ لحن يأس و نااميدى و روايت شكست هاى مقطعى نيست يا اگر هست با وعده پيروزى نهايى توأم و عجين است. اما صبغه آشكار شعر دفاع مقدس نوعى يأس و دل گرفتگى و گاه نااميدى است كه گهگاه با بارقه هاى حماسى استتار مى شود.
۷- در شعر جنگ «من فردى» شاعر جاى خود را به «من جمعى» مى دهد. فرديت شاعر در مابقى رزمندگان و حاميان نبرد تا سرحد امكان حل و كمرنگ شده است. همين امر باعث مى شود تا كمتر دنياى درونى شاعر با واقعيت هاى بيرونى جنگ هم آغوشى كند. يكى از دلايل اين امر همان رنگين تر بودن واقعيت جنگ از خيال شاعران است. از اين رو مى توان شعر دوره جنگ را كه بى شباهت به نوعى «محاكات» نيست به گرايش كلاسيسم نسبت داد و شعر دوره دفاع مقدس را به گرايش رمانتيسم. شعرى كه در آن «من فردى» حضور به هم مى رساند و خيال، مجال بال گسترى بيشترى مى يابد. «شعرى براى جنگ» قيصر امين پور تقريباً از اين قاعده مستثنى است. چون ضمير فردى «من» شاعر از همان سطر نخستين خود را به رخ مى كشد:
مى خواستم
شعرى براى جنگ بگويم!
تا حدودى همين امر «خلاف آمد عادت» در كنار ديگر عوامل شعرى به شهرت و رواج نفوذ شعر امين پور كمك كرد.
۸- تفنن در اوزان عروضى و گاه به سراغ بحور نامطبوع ـ يا نامتبوع ـ رفتن و ايضاً آوردن «و»هاى متعدد در اوايل و اواسط ابيات يا مصراع ها و حتى اتخاذ لحن خاصى در شعر خواندن ـ كه به ناله كردن بى شباهت نيست ـ از سوى آقايان و بويژه خانم هاى شاعر و... از ويژگى هاى مشهود در شعر دفاع مقدس است و البته حكايت از نوعى تكلف براى سرودن و فقر معنايى و بى حوصلگى عروضى نيز مى كند. در گزيده حاضر نمونه هايى از اين گونه سروده ها را مى توان يافت.
•••
اينك ما ـ به لحاظ شعرى ـ در دوره «دفاع مقدس» قرار داريم. شاعران جوان تر نبايد همنوا را بيدردان گاه موزون طبع، يكسره بر «شعر جنگ» خط بطلان بكشند و نقش اين سروده ها را در راهگشايى هاى شعرى يكسره ناديده بگيرند. اين زمان شرايط اجتماعى و فرهنگى با روزگارى كه جنگ زوزه مى كشيد و حتى شهرهاى بالنسبه دور از جبهه نيز به جبهه بدل شده بودند و تركش و موشك ـ پابرهنه ـ ميان ذهن و زندگى و زبان و روان همه مى دويد؛ كاملاً فرق كرده است. بسيارى از اصحاب شعر جنگ در شرايط دشوار راه سرودن را هموار كردند. در شرايطى كه شعر نيمايى گفتن و سپيد سرودن نوعى جرم فرهنگى تلقى مى شد اينان بار اين وظيفه خطير را به دوش كشيدند و بسيارى از «خط»ها را به بهاى فدا كردن نام و آرام و آرامش شخصى و خانوادگى خويش شكستند تا اين زمان جوانان بتوانند در فرهنگسراهاى مجهز «قافيه بينديشند» و طرح نو دراندازند. امروزه فشار مسئولان فرهنگى براى مشخص كردن مسير حركت هنرمندان و شاعران بالنسبه كمتر شده است. راقم اين سطور روزى را به ياد مى آورد ـ در سال هاى جنگ ـ كه در يكى از جلسات شعرى مسئولى از مسئولان فرهنگى‎/ تبليغى اين مملكت حاضر شد و پس از شنيدن اشعار جوانانى كه در تب خلاقيت مى سوختند و با هر شرايط نامطلوبى مى ساختند و از دو سو دامن اعتقاد و ادبيات را محكم گرفته بودند؛ من باب ارشاد و تبليغ فرمود: «سعى كنيد سروده هايتان مثل شعرهاى برادر آهنگران باشد!» در اين روزگار بحمدلله ديگر كسى نمى تواند مقام و منزلت ادبيات را تا سرحد يك وسيله صرف براى تحريك و تهييج پائين بياورد. امروز فكر نمى كنم مسئولى، از شاعران طلب نوحه يا روايت عاميانه از جنگ يا هر موضوع ديگر داشته باشد. ميدان و دروازه ابداع تا بامداد حشر بر روى نسل جوانى كه شعر را جدى گرفته است باز است:
اى جوان سر و قد گوئى بزن
پيشتر كز قامتت چوگان كنند!
•••
نگارنده معترف است كه اين گزيده خالى از عيب و ايرادى نيست و نيز اعتراف دارد بر اين كه ممكن است توضيحات اشعار به مذاق برخى از دوستان هم خوش نيايد. از اين رو صادقانه مشتاق است تا نقد و نظرهاى كتبى و شفاهى را از طريق ناشر محترم دريافت دارد و چراغ راه آينده ديگر آثار خود كند.

به قلم زنده ياد سيدحسن حسينى